Năm 1925, Paris trở thành sân khấu của một giấc mơ rực rỡ. Hàng triệu người đổ về Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes – triển lãm vô tình đặt tên cho một ngôn ngữ thẩm mỹ mới: Art Deco. Một trăm năm thấm thoắt trôi qua, thế giới giờ đây đã đổi khác, thế nhưng những đường nét hình học táo bạo, ánh kim loại lấp lánh và cảm thức xa hoa đầy kỷ luật của Art Deco vẫn hiện diện trong lòng giới mộ điệu nghệ thuật.
Sinh ra từ Roaring Twenties: thập niên của jazz, của những tòa nhà chọc trời đầu tiên, của xe hơi và khát vọng hiện đại; Art Deco phản ánh một thời đại say mê tốc độ, kỹ nghệ và niềm tin mãnh liệt vào tiến bộ. Đó là giai đoạn xã hội phương Tây đứng giữa những đối cực: hậu Thế chiến nhưng trước Đại khủng hoảng, lạc lõng giữa những giây phút hoan lạc nhưng cũng đầy bất an. Chính sự căng thẳng ấy đã tạo nên một thẩm mỹ vừa hào nhoáng vừa kỷ cương, nơi hình học thay thế hoa văn cổ điển, nơi vật liệu công nghiệp như thép, kính và nhôm được nâng lên thành biểu tượng của sang trọng.
Dù manh nha từ trước Thế chiến I, chịu ảnh hưởng của Vienna Secession, Bauhaus và Cubism, Art Deco chỉ thực sự bùng nổ khi bước vào thập niên 1920. Triển lãm Paris năm 1925 đặt ra một tuyên ngôn rõ ràng: không sao chép, không phục dựng quá khứ; mọi thiết kế phải nguyên bản, hữu dụng và mang tinh thần hiện đại. Mười sáu triệu lượt khách ghé thăm trong bảy tháng đã chứng kiến một khoảnh khắc hiếm hoi khi nghệ thuật trang trí, thiết kế công nghiệp và đời sống hàng ngày giao thoa trong cùng một tầm nhìn.
Cùng năm ấy, The Great Gatsby ra đời và nhanh chóng trở thành biểu tượng tinh thần của thời đại. Fitzgerald không chỉ viết về những bữa tiệc xa hoa, những bộ váy tua rua lấp lánh hay âm nhạc jazz quyến rũ mà về cả một thế hệ trẻ tin rằng cái đẹp, sự giàu có và tự do có thể định hình lại toàn bộ cuộc đời họ. Art Deco chính là hình thức vật chất hóa của niềm tin đó: một thẩm mỹ dám phô bày khát vọng, dám lấp lánh, dám khác biệt.
Điều khiến Art Deco trường tồn không nằm ở tính hoài cổ, mà ở khả năng thích nghi. “Đây là một trong số rất ít phong cách không bao giờ thực sự lỗi mốt” – Frank Everett, Phó chủ tịch mảng trang sức của Sotheby’s, từng nhận định. Trong trang sức, Art Deco sớm tìm thấy tiếng nói riêng qua các hình khối đối xứng, đường cắt sắc nét và tinh thần kiến trúc. Boucheron, Van Cleef & Arpels từng là những người tiên phong; và ngày nay, tinh thần ấy vẫn không ngừng dẫn đường cho các bộ sưu tập của Tiffany & Co., David Morris hay Boodles.
Hình ảnh Charlize Theron xuất hiện trên thảm đỏ Oscar 2016 trong chiếc váy Dior cổ chữ V sâu, kết hợp sautoir của Harry Winston, là một minh chứng đương đại cho sức sống ấy. “Timeless và mang tính kiến trúc” – cô mô tả món trang sức như một tác phẩm điêu khắc có thể đeo – vừa mạnh mẽ, vừa nữ tính. Đó chính là nghịch lý quyến rũ mà Art Deco luôn nắm giữ.
Trong thế giới đồng hồ, những thiết kế ra đời cách đây gần một thế kỷ vẫn hiện diện trên cổ tay các quý ông đương đại. Cartier Tank hay Jaeger-LeCoultre Reverso không cần cải biên quá nhiều để tiếp tục giữ vững hào quang Horlogerie. “Tôi không đeo Tank để xem giờ” – Andy Warhol từng nói. “Tôi đeo vì đó là chiếc đồng hồ để đeo.” Câu nói ấy gói trọn tinh thần Art Deco: thiết kế đóng vai trò như một tuyên ngôn phong cách vượt lên trên chức năng thuần túy.
Thời trang cũng luôn hướng về thập niên 1920 với tất cả sự ngưỡng vọng pha lẫn khắc khoải. Từ Jean Patou, Jeanne Lanvin đến Miuccia Prada, Ralph Lauren hay Giorgio Armani, Art Deco luôn là “kho tàng” cảm hứng bất tận. Trong show Fendi Xuân Hè 2025, Kim Jones đã đưa những chiếc váy hạ eo, đính pha lê và phom dáng flapper trở lại như một lời tri ân đến thời đại trăm năm về trước.
Daniel Roseberry của Schiaparelli cũng tiếp cận Art Deco bằng con đường tương tự: tìm kiếm cái mới trong hình ảnh xưa cũ. Những cuộn ruy băng từ Lyon thập niên 1920 từng được cất giấu trong chiến tranh nay trở thành chất liệu cảm hứng cho haute couture. Daniel Roseberry cho hay: “Tôi đã quá mệt mỏi với việc thẩm mỹ hiện đại giờ đây bị đồng nhất với yếu tố tối giản. Và tại sao cái mới không thể cầu kỳ, xa hoa, baroque?”
Tinh thần ấy lan tỏa sang cả không gian sống và trải nghiệm. Năm 2025, Claridge’s khai thác kho lưu trữ của mình để tái hiện thời kỳ Bright Young Things: ly Lalique nguyên bản, những điệu Charleston, bìa Tatler cũ, thẻ mời dạ vũ và logo hình học đặc trưng. Chuỗi hoạt động này không phải để “ăn mày” quá khứ mà để nhắc rằng có những khoảnh khắc thẩm mỹ dù đã lùi xa nhưng sẽ mãi mãi không bao giờ mất đi sức hấp dẫn.
Trên sân khấu, The Great Gatsby tiếp tục được chuyển thể với những bối cảnh xa hoa khiến khán giả tin rằng giấc mơ ấy vẫn còn hiện hữu cho tới tận ngày nay. Trong kiến trúc, Art Deco vươn lên những độ cao mới theo đúng nghĩa đen: từ Chrysler Building đến Eltham Palace, Broadcasting House hay những công trình liên chiến tại Anh.
Giữa thời điểm mà thế giới dường như mệt mỏi với chủ nghĩa tối giản và “quiet luxury”, Art Deco trở lại không như phản ứng đối kháng mà như một lời nhắc: sang trọng không nhất thiết phải “im lặng”. Một thế kỷ trôi qua, Art Deco vẫn thì thầm – và đôi khi, gầm vang – về khát vọng sống đẹp, sống táo bạo, và niềm tin bất diệt vào sức mạnh của thiết kế.
