Chúng ta nghĩ mình thích có nhiều lựa chọn, nhưng đôi khi chính sự dư thừa lại phản tác dụng. Trong “bộ sưu tập” những cú đánh kiểu không thể tin nổi mình lại làm hỏng, tôi có thể tự nhận mình là một chuyên gia.
Một tình huống rất quen: bóng nằm trước green, khoảng trống thì rộng thênh thang. Khi bước tới bóng, đầu óc tôi bắt đầu chạy qua hàng loạt phương án – bốc bóng cao, chip thấp, putt, thậm chí dùng hybrid đánh lăn lên.
Sự phong phú lựa chọn tưởng như là lợi thế, nhưng kết quả lại thường kể một câu chuyện khác. Hóa ra, nghịch cảnh bực bội này không chỉ của riêng tôi. Các nhà tâm lý gọi đó là “nghịch lý của lựa chọn”. Đúng như tên gọi: ta nghĩ mình thích có nhiều phương án, nhưng đến một ngưỡng nào đó, chính chúng lại trở thành rào cản.
Dù khái niệm này áp dụng cho nhiều lĩnh vực, golf là ví dụ điển hình của một môn thể thao đòi hỏi vô số quyết định. Golfer chọn gậy, chọn sân, đứng trên bóng với hàng loạt suy nghĩ về cú swing, rồi quyết định cách đưa bóng từ A đến B.
Và thật ra, ta cũng chẳng muốn mọi thứ khác đi. Golf hấp dẫn chính vì mỗi vòng đấu là một hành trình do người chơi tự lựa chọn. Nhưng cũng chính điều đó khiến ta vấp ngã nhiều hơn ta tưởng.
Trong bài nói chuyện tại TED năm 2007, nhà tâm lý học Barry Schwartz – người đầu tiên đưa ra khái niệm này – chia sẻ: “Với quá nhiều lựa chọn, con người thấy cực kỳ khó để chọn. Ngay cả khi vượt qua được sự khó khăn nhất để đưa ra quyết định, ta vẫn ít hài lòng hơn với kết quả so với khi có ít lựa chọn hơn”.
“Nhiều lựa chọn hơn thực ra khiến ta cảm thấy tệ hơn,” Dr. Barry Schwartz
Không khó để bắt gặp cảm giác này trên sân, bởi mỗi cú đánh hỏng thường kéo theo một kịch bản “giá như” trong đầu: giá mà chọn cây gậy khác, đi đường an toàn hơn, hoặc chỉ giữ một suy nghĩ đơn giản hơn khi đứng trên bóng. Như Barry Schwartz từng chỉ ra, càng nhiều lựa chọn, mức độ hài lòng của chúng ta đôi khi lại càng giảm.
Thí nghiệm dùng làm dẫn chứng để củng cố lý thuyết này không liên quan đến chip shot mà là đến từ mứt. Tại một siêu thị, các nhà nghiên cứu bày quầy thử với 24 loại mứt trong ngày đầu, và chỉ sáu loại vào ngày hôm sau. Quầy đầu thu hút nhiều người hơn, nhưng quầy thứ hai lại mang về doanh số cao hơn đáng kể.
Thí nghiệm ấy cho thấy khi lựa chọn trở nên quá nhiều, sự rõ ràng lại dần biến mất, ngay cả khi ta tin mình muốn điều đó. Có lẽ vì thế mà tôi thường chững lại trước những cú đánh có quá nhiều phương án hấp dẫn; ngay cả khi đã rút gậy, sự do dự vẫn kịp chen vào. Với Bhrett McCabe, nhà tâm lý thể thao làm việc cùng nhiều golfer tour, đây là thách thức tồn tại ngay cả ở đỉnh cao. Golfer càng giỏi càng có nhiều phương án, và cũng càng dễ nhìn thấy rủi ro của từng lựa chọn.
McCabe nói: “Tâm trí cần một con đường rõ ràng cùng sự tin tưởng tuyệt đối để kết nối với cú đánh. Nếu không, cơ hội thành công gần như bằng không. Quá nhiều lựa chọn, nghi ngờ và nhiễu loạn có thể làm chệch hướng cả những golfer vĩ đại, đơn giản vì họ bị cuốn vào chúng quá nhiều và quên mất điều cốt lõi”.
Câu trả lời thực ra khá đơn giản
Như Bhrett McCabe nhấn mạnh, golfer cần sự rõ ràng. Vì thế, ông cùng nhiều chuyên gia cho rằng cách hóa giải nghịch lý lựa chọn là loại bỏ tối đa những nghi ngờ không cần thiết.
Ngay cả cách ta suy nghĩ khi đứng trên bóng cũng có thể trở thành một dạng “quá tải lựa chọn”. Tiến sĩ Will Wu, giáo sư về kiểm soát và học vận động tại California State University, Long Beach, cho biết những suy nghĩ swing tập trung vào từng bộ phận cơ thể dễ làm nảy sinh nghi ngờ, bởi não bộ hiểu rằng cú swing luôn là sự phối hợp của nhiều yếu tố cùng lúc. Ngược lại, một suy nghĩ hướng ra kết quả bên ngoài – như cảm giác ném viên đá lướt trên mặt nước – hiệu quả hơn vì gom nhiều thành phần vào một chuyển động liền mạch.
Wu nói: “Hãy chọn một điểm tập trung mang tính bên ngoài và cố để nó bao quát nhiều hơn một đặc điểm sinh cơ học của cú swing”.
Chuyên gia chiến lược sân Scott Fawcett cho biết hệ thống DECADE của ông ra đời từ chính những quyết định thiếu rõ ràng khi còn thi đấu. Ông khuyến khích golfer cam kết với một dạng quỹ đạo bóng cụ thể, tính đến độ phân tán cú đánh để tránh sai phía nguy hiểm của lỗ golf, và về cơ bản là đưa bóng đi xa nhất có thể trên fairway. Những người chỉ trích cho rằng cách tiếp cận này giống “tô màu theo số”, phần nào bóp nghẹt sự sáng tạo, nhưng Fawcett tin rằng giới hạn lựa chọn mới là con đường dẫn đến điểm số tối ưu.
Ông nói: “Có thể nó khiến trận đấu bớt thú vị đôi chút. Nhưng tôi tin mọi người thích ngồi trong phòng thay đồ và kể về một vòng golf tuyệt vời hơn là ngồi đó và nói ‘Giá mà mình không thử cú đó ở lỗ 3…’. Bạn luôn có lựa chọn không đánh những cú đó, và khi bạn chọn không, điểm số thường sẽ tốt hơn”.
Trong các nguyên tắc ghi điểm mà Fawcett thường nhắc tới có “Tiger 5” – năm quy tắc ghi điểm tối ưu của Tiger Woods gồm: không bogey ở par 5, không double bogey, không three-putt, không bogey với gậy ghi điểm và không bỏ lỡ những cơ hội cứu par dễ. Tuy vậy, cũng như Fawcett ghi nhận Woods đã đặt ra tiêu chuẩn kỷ luật ghi điểm, ông và Wu cho rằng nhà vô địch 15 major này cũng vô tình khiến nhiều golfer đi chệch hướng với bài tập “nine-box” nổi tiếng – nơi Woods luyện chín kiểu cú đánh khác nhau trong các buổi tập.
Wu chia sẻ: “Đó là lý do chúng tôi nói Tiger là người để ngưỡng mộ, nhưng không nhất thiết để bắt chước, vì anh ấy là một ngoại lệ. Bạn không nên sao chép ngoại lệ. Bài tập nine-window có thể phù hợp với anh ấy, nhưng tôi nghĩ đã khiến không ít sự nghiệp golf đi chệch hướng”.
Điều có thể hiệu quả với tài năng vĩ đại nhất của môn thể thao này lại trở thành cơ hội để nhiều golfer khiến một trò chơi vốn đã khó trở nên phức tạp hơn. Chín kiểu cú đánh là quá nhiều với những người vốn đã phải vật lộn để làm tốt với chỉ một kiểu.
