Trong tác phẩm của Tomás Saraceno, nghệ thuật không phải là một vật thể mà là một bầu không khí – một thứ để bước vào, hít thở và cảm nhận. Trải qua hơn một thập kỷ thực hiện các dự án, ông đã xây dựng một khối lượng tác phẩm xóa nhòa ranh giới giữa điêu khắc, khoa học và sinh thái học, mời người xem bước vào một thế giới nơi mây, mạng nhện và chính không khí trở thành những cộng tác.
Thoạt nhìn, các tác phẩm sắp đặt của Saraceno dường như không có trọng lượng. Những quả cầu nổi, màng trong suốt và lưới treo lơ lửng trong không gian, thường thách thức kiến trúc truyền thống. Tuy nhiên, những cấu trúc thanh thoát này lại dựa trên tư duy khoa học chặt chẽ. Thực tiễn của ông luôn dựa trên các ngành như vật lý, sinh học và khoa học môi trường, sử dụng chúng không phải như những tài liệu tham khảo mà như những nền tảng cấu trúc. Ví dụ, dự án Aerocene kéo dài của ông khám phá khả năng bay chỉ bằng năng lượng mặt trời và dòng không khí, một tầm nhìn nghệ thuật đồng thời là một mô hình suy đoán cho tương lai không sử dụng nhiên liệu hóa thạch.
Trong vũ trụ của Saraceno, không khí không phải là không gian trống rỗng mà là một phương tiện kết nối. Trong tác phẩm Aria (2020), những quả cầu phản chiếu lơ lửng phía trên người xem trong khi những cây trồng bằng không khí và những hình khối thủy tinh tinh tế gợi lên một hệ sinh thái được duy trì bởi những điều vô hình. Tác phẩm sắp đặt này hình dung ra một thế giới vượt ra ngoài tư duy lấy con người làm trung tâm, nơi bầu khí quyển liên kết tất cả các sinh vật sống trong một mạng lưới chung. Ý tưởng này nói về sự phụ thuộc lẫn nhau ở mọi quy mô. Điều này được lặp đi lặp lại trong toàn bộ tác phẩm của ông, từ những hạt bụi siêu nhỏ đến các hệ hành tinh.
Có lẽ tiêu biểu nhất cho tư duy của Saraceno là những thí nghiệm liên tục của ông với mạng nhện. Trong nhiều năm, ông đã hợp tác, theo đúng nghĩa đen, với nhện, nghiên cứu và bảo tồn cấu trúc phức tạp của chúng. Những mạng nhện này vừa là vật chất vừa là ẩn dụ: những cấu trúc vật lý cũng mô phỏng các hệ thống phức tạp về giao tiếp, lao động và cùng tồn tại. Trong các tác phẩm sắp đặt mạng nhện lai, nhiều loài cùng nhau tạo nên những mạng lưới nhiều lớp làm mờ ranh giới giữa tác giả cá nhân và tập thể. Như một nhà phê bình đã nhận xét, các triển lãm của ông khuyến khích người xem xem xét vị trí của họ trong “mạng lưới phức tạp vô hạn” trải dài từ những rung động nhỏ nhất của sợi tơ đến sự rộng lớn của vũ trụ.
Sự tham gia là yếu tố trung tâm của trải nghiệm. Trong các tác phẩm quy mô lớn như In Orbit hay On Space Time Foam, khách tham quan leo trèo, đi bộ và nằm trong các cấu trúc treo lơ lửng, trở thành những yếu tố tích cực trong một hệ thống chung. Chuyển động ở một phần của tác phẩm sẽ lan tỏa khắp nơi, làm nổi bật những mối tương quan tinh tế thường bị bỏ qua. Những môi trường này không phải là những vật trưng bày thụ động mà là những hệ thống sống động phản ứng với sự hiện diện của con người, củng cố niềm tin của Saraceno rằng nghệ thuật có thể định hình lại cách chúng ta nhận thức về sự cùng tồn tại.
Những khám phá gần đây, cũng như những chia sẻ về studio, cho thấy một tham vọng rộng lớn hơn nữa: nuôi dưỡng sự đồng cảm giữa các loài và quy mô. Saraceno coi mạng nhện như một mô hình để suy nghĩ lại về quan hệ họ hàng—mở rộng ý tưởng về “gia đình” vượt ra ngoài con người để bao gồm động vật, hệ sinh thái và thậm chí cả các hiện tượng khí quyển. Thực hành hợp tác của ông trải rộng từ các nhà khoa học và kỹ sư đến “những sinh vật nhỏ bé dưới chân chúng ta”, nhấn mạnh một tầm nhìn sáng tạo mang tính toàn diện triệt để.
Điều nổi bật từ tác phẩm của Saraceno không chỉ là một ngôn ngữ thị giác mà còn là một đề xuất triết học. Ông ấy yêu cầu chúng ta xem xét lại cách chúng ta sinh sống trên hành tinh này, không phải với tư cách những cá nhân cô lập, mà là những người tham gia vào một mạng lưới quan hệ rộng lớn, năng động. Bằng cách biến không khí thành cấu trúc, mạng lưới thành bản giao hưởng và mây thành kiến trúc, ông ấy mang đến một cái nhìn thoáng qua về một thế giới nơi nghệ thuật không chỉ đơn thuần tái hiện hiện thực mà còn chủ động tái tưởng tượng nó.
Theo nghĩa này, bản chất thực hành của Saraceno vừa mang tính thơ mộng vừa mang tính thực tiễn. Nó lơ lửng giữa không tưởng và thử nghiệm, giữa cái đẹp và dữ liệu, mời gọi chúng ta bước nhẹ nhàng vào không trung để nhận ra rằng ngay từ đầu chúng ta chưa bao giờ đơn độc.
