Thoạt nhìn, tranh sơn mài Việt Nam cuốn hút bởi màu sắc rực rỡ, đường nét tinh tế và bề mặt óng ánh. Nhưng đằng sau vẻ ngoài bóng mịn là cả một quy trình chế tác công phu, đòi hỏi sự kiên nhẫn, chính xác và am hiểu sâu sắc về chất liệu. Do kết hợp kỹ nghệ thủ công truyền thống với tư duy sáng tạo hiện đại, sơn mài đã tạo nên những tác phẩm giàu chiều sâu và cá tính.
Dù sơn mài đã có lịch sử lâu đời tại nhiều quốc gia châu Á, quá trình phát triển thành một loại hình hội họa độc lập ở Việt Nam diễn ra chủ yếu vào đầu thế kỷ XX. Từ thập niên 1930, các họa sĩ Việt Nam bắt đầu khai thác sơn mài như một chất liệu hội họa, kết hợp kỹ thuật truyền thống với những nguyên tắc tạo hình phương Tây, từ bố cục, phối cảnh đến cách thể hiện hình khối và ánh sáng. Sự giao thoa ấy đã hình thành một ngôn ngữ nghệ thuật riêng, vừa kế thừa di sản bản địa, vừa mở ra những hướng sáng tạo mới cho mỹ thuật hiện đại.
Từ nghề thủ công đến nghệ thuật hội họa
Sơn mài chinh phục người xem không chỉ bởi vẻ đẹp bên ngoài ấn tượng. Chiết xuất từ nhựa cây sơn, lớp sơn tự nhiên có độ bền, khả năng chống ẩm, chịu nhiệt và chống mài mòn khi được xử lý đúng kỹ thuật. Từ lâu, nghệ nhân khắp châu Á đã dùng sơn để bảo vệ đồ gỗ, làm đẹp nội thất và trang trí vật phẩm tôn giáo. Độ bóng đặc trưng cũng khiến sơn trở thành chất liệu quan trọng trong trang trí kiến trúc, góp phần tô điểm cho đền, chùa và đình làng.
Ở Việt Nam, nghề sơn truyền thống có lịch sử lâu đời, gắn với hoạt động chế tác đồ dùng, trang trí và tín ngưỡng. Những hiện vật thuộc văn hóa Đông Sơn là minh chứng cho sự hiện diện của chất liệu này từ thời cổ đại. Các di chỉ khảo cổ ở miền Bắc cũng cho thấy đồ được sơn từng được sử dụng trong đời sống thường nhật lẫn các nghi lễ. Đến thế kỷ XI, dưới triều Lý, sơn đã trở thành chất liệu quen thuộc trong trang trí kiến trúc và công trình tôn giáo.
Độ bền của sơn mài còn được minh chứng qua những hiện vật được trục vớt từ các xác tàu đắm có liên quan đến các chúa Nguyễn ở miền Nam Việt Nam. Dù đã nằm dưới nước hơn một thế kỷ, một số món đồ được sơn vẫn được cho là còn nguyên vẹn, cho thấy khả năng bảo vệ đáng kinh ngạc của chất liệu này.
Bí quyết xử lý sơn được các gia đình nghệ nhân gìn giữ và truyền lại qua nhiều thế hệ. Cùng với sự phát triển của nghề, các công đoạn dần được chuyên môn hóa: người chuyên xử lý sơn, người thành thạo kỹ thuật thếp vàng, pha chế màu son hay tạo lớp phủ trang trí. Dần dà, những làng nghề và trung tâm sản xuất chuyên biệt hình thành, để lại dấu ấn vẫn còn hiện diện trên các tuyến phố cổ và làng nghề ở Hà Nội cùng những vùng lân cận.
Dần dà, sơn mài vượt ra khỏi khuôn khổ của những món đồ gia dụng và vật phẩm trang trí, trở thành chất liệu giàu tiềm năng sáng tạo. Sự phong phú về màu sắc, chiều sâu của các lớp sơn và khả năng thể hiện chi tiết tinh xảo đã mở ra những cách biểu đạt mới trong nghệ thuật.
Hình thành bản sắc nghệ thuật Việt Nam
Năm 1925 đánh dấu bước ngoặt quan trọng với sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội. Dưới sự dẫn dắt của họa sĩ người Pháp Victor Tardieu, cùng vai trò quan trọng của Joseph Inguimberty trong định hướng nghệ thuật, nhà trường đưa sinh viên Việt Nam đến gần hơn với các kỹ thuật hội họa phương Tây, từ phối cảnh, tạo hình khối ba chiều đến cách thể hiện ánh sáng và hình thể.
Tuy nhiên, thay vì rập khuôn nghệ thuật châu Âu, các họa sĩ Việt Nam chủ động kết hợp kỹ thuật mới với đề tài, họa tiết, màu sắc và chất liệu truyền thống. Trong dòng chảy giao thoa ấy, sơn mài dần khẳng định tiềm năng như một phương tiện biểu đạt nghệ thuật độc đáo.
Họa sĩ, nhà giáo Alix Aymé cũng khuyến khích các thử nghiệm với sơn mài, góp phần khai phá tiềm năng của chất liệu này trong hội họa. Qua giảng dạy và sáng tác, bà góp phần đưa sơn mài vượt khỏi những ứng dụng thủ công truyền thống để bước vào địa hạt mỹ thuật.
Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu và Trần Văn Cẩn là những người tiên phong đặt nền móng cho tranh sơn mài hiện đại. Qua quá trình tìm tòi bền bỉ, họ phát triển những kỹ thuật vốn dùng trong nghệ thuật trang trí thành phương pháp sáng tác hội họa tinh vi. Với chất liệu sơn truyền thống, họ thể hiện những bố cục phức tạp, hình thể con người và phong cảnh, đồng thời khai thác chiều sâu không gian theo cách nhìn của mỹ thuật hiện đại.
Những đóng góp ấy đã góp phần khẳng định vị thế của tranh sơn mài trong nền mỹ thuật Việt Nam. Tiếp nối các thế hệ tiên phong, những họa sĩ như Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Lê Quốc Lộc và Sỹ Ngọc tiếp tục làm phong phú khả năng biểu đạt của chất liệu này.
Các tác phẩm thời kỳ đầu thường khai thác phong cảnh, hình tượng con người và những đề tài gắn với đời sống văn hóa Việt Nam. Qua những thập niên tiếp theo, tranh sơn mài phản ánh ngày càng rõ những chuyển biến trong đời sống chính trị và xã hội. Từ thời kỳ Đổi mới năm 1986, cùng với sự mở rộng giao lưu quốc tế, nhiều họa sĩ có thêm điều kiện thử nghiệm đề tài, bảng màu, hình thức thể hiện và những góc nhìn mới về cuộc sống đương đại.
Ngày nay, sơn mài vừa là di sản được gìn giữ, vừa là chất liệu nghệ thuật không ngừng được phát triển. Mỗi họa sĩ tiếp tục tìm tòi cách xử lý chất liệu, tạo dựng bề mặt và tổ chức bố cục theo dấu ấn riêng.
Vẻ đẹp ẩn dưới từng lớp sơn
Một bức tranh sơn mài có thể mất hàng tháng để hoàn thành, qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác. Nếu hội họa thông thường đưa màu sắc trực tiếp lên bề mặt, tranh sơn mài lại được tạo nên từ nhiều lớp sơn chồng lên nhau, để rồi từng sắc độ và đường nét dần hiện ra qua công đoạn mài.
Trước tiên, nghệ nhân chuẩn bị tấm vóc gỗ đã qua xử lý và phủ một lớp sơn lót. Tiếp đó là các lớp sơn màu, lá bạc cùng những lớp sơn trong hoặc pha sắc tố. Vỏ trứng, vỏ sò và những vật liệu khác cũng có thể được cẩn vào tranh, tạo nên những mảng tương phản và chi tiết tinh xảo. Bảng màu truyền thống chủ yếu gồm đen, nâu, đỏ, vàng và trắng; ngày nay, nhiều họa sĩ còn đưa vào những sắc xanh cùng các tông màu phong phú và tinh tế hơn.
Mỗi lớp sơn cần được để khô rồi mài phẳng trước khi tiếp tục phủ lớp mới. Tùy theo bố cục, một bức tranh có thể trải qua hơn mười lớp sơn, tạo nên chiều sâu cho bề mặt, nơi màu sắc và các chất liệu hòa quyện bên dưới lớp phủ cuối cùng.
Khi các lớp sơn đã hoàn tất, công đoạn mài bắt đầu làm lộ vẻ đẹp ẩn bên dưới. Bằng vật liệu mài mịn và dụng cụ đánh bóng truyền thống, nghệ nhân cẩn thận xử lý từng vùng để hé lộ những lớp màu khác nhau. Tùy độ sâu của từng lớp, màu sắc dần hiện lên, tạo nên những chuyển sắc tinh tế, ánh sáng lấp lánh và hiệu ứng bề mặt đầy bất ngờ.
Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và am hiểu tường tận cấu trúc tranh. Chỉ cần mài quá tay, nghệ nhân có thể làm mất đi lớp màu mong muốn. Ngược lại, khi xử lý chính xác ranh giới giữa các sắc độ, họ có thể tạo ra những chuyển biến tinh tế mà kỹ thuật vẽ thông thường khó đạt được.
Bởi vậy, sơn mài không chỉ là nghệ thuật thêm vào mà còn là nghệ thuật gạn lọc. Thay vì chỉ vẽ nên hình ảnh, người nghệ sĩ từng bước làm hiện rõ tác phẩm từ những lớp sơn đã phủ, để vẻ đẹp dần hé lộ qua từng thao tác kiên nhẫn và chuẩn xác.
Nghệ thuật trường tồn cùng thời gian
Khi hoàn thành, tranh sơn mài sở hữu chiều sâu và độ óng đặc trưng, thay đổi theo ánh sáng. Lớp sơn nhẵn bóng có tác dụng bảo vệ, kết hợp với vóc gỗ chắc chắn, giúp tác phẩm bền đẹp theo thời gian. Nếu được chăm sóc đúng cách, tranh có thể lưu giữ vẻ đẹp qua nhiều thế hệ.
Không chỉ dừng lại ở giá trị trang trí, tranh sơn mài Việt Nam còn là sự giao hòa giữa truyền thống và sáng tạo. Sức hấp dẫn của tác phẩm không chỉ nằm ở hình ảnh hiện ra trước mắt, mà còn ẩn trong những lớp màu chồng xếp, những lựa chọn nghệ thuật và từng công đoạn chế tác tỉ mỉ.
Từ một nghề thủ công lâu đời, sơn mài đã trở thành một phần đặc sắc của mỹ thuật hiện đại, thể hiện quan niệm thẩm mỹ mang đậm bản sắc Việt Nam: vẻ đẹp không bộc lộ ngay tức khắc, mà từ từ hiện lên qua từng lớp sơn.
